Een erudiet en empathisch spreker, mét zijn eigen demonen, die bovendien in het nieuws is. De allerlaatste Zomergasten (VPRO) ging met psychiater en hoogleraar Jim van Os zeker niet als een nachtkaars uit.
Je kon kijken met weemoed, over hoe dit programma inspireert. Neem het fragment van kunstproject The Essential. Martin en Inge Riebeek maakten al twaalfhonderd portretjes van mensen uit 23 landen met de vraag: wat is de essentie in jouw leven? Meteen raak.
Omgevingswrijving
Waar anders dan bij Zomergasten neemt de crĂšme de la crĂšme van een samenleving je zo mee in haar wereld? Waanzin, om dit na bijna vier decennia te offeren aan bezuinigingen. Toen aan het eind alle gasten ooit in een compilatie voorbijkwamen, voelde ik ontzag en plaatsvervangende schaamte.
Je kon deze avond ook kijken vanaf het puntje van je stoel, door Van Osâ stevige meningen over de geestelijke gezondheidszorg (ggz) in Nederland. De medische classificering in diagnoses, in de DSM, maakt je eerder ziek, meent hij. âPsychisch lijden is geen deficit in je hoofd. Het is een heel individuele manier waarop jij met betekenis en gevoel reageert op omgevingswrijving.â âOmgevingswrijving.â
âOntregeling van je mentale ruimte.â Andere woorden helpen om psychisch lijden anders te begrijpen en verlichten, denkt Van Os. In NRC waarschuwde hij onlangs dat je âmet mentale problemen niet onvoorbereid naar de ggz moet gaanâ. Daar staat niet je eigen ervaring centraal.
Nee, zie jezelf als iemand met mogelijkheden, spoort hij aan. Een praatgroep, kluscursus of zelfs een hond kunnen helpen. Of Ă©cht luisteren, zoals naar de stem in Tamiraâs hoofd in de indrukwekkende documentaire Mijn woord tegen het mijne (13 september op NPO2).
Toch blijft het zoeken, in zijn vakgebied van het bewustzijn (âeen wonderâ). Het gesprek kwam op Milou (17), die euthanasie kreeg wegens ondraaglijk psychisch lijden. Van Os vertelde dat hij haar ouders al in 2024 excuses had aangeboden. Hij was mede-ondertekenaar van een brandbrief aan het OM over hoe vrij de keuze van zoân kwetsbaar persoon kon zijn. De ouders waren diep getroffen dat ze werden gecriminaliseerd.
Wat zonde
Hadden die zorgen niet beter algemeen geformuleerd kunnen worden, zonder specifieke casus?, vroeg presentator Janine Abbring hem. Hij knikte. âVoor die dimensie van pijn van de nabestaanden kun je alleen maar respect en compassie hebbenâ, zei hij zacht. Komende donderdag besluit de rechter of het OM de anonieme ondertekenaars bekend moet maken, voor een gang naar de tuchtrechter.
Zo besprak Van Os meer vakontwikkelingen. In de geest van een meer gelijkwaardige, kwetsbare therapeutische relatie vertelde hij ook over zijn eigen beginnende psychose vroeger. Over het (Indische) trauma en alcoholmisbruik van zijn vader. En zijn eigen verslavingsgevoeligheid, aan de hand van de meesterlijke Deense drankfilm Druk.
Na zoân Zomergasten noteer je titels. Bespreek je dingen met je kinderen. Denk je nog eens goed over je eigen leven. Wat zonde. Zomergasten is niet alleen van de VPRO of de NPO. Het is een instituut van de samenleving. Het is de Nederlandse hall of fame, waarvoor mensen hoopten te worden gevraagd. De huidige NPO- en VPRO-bestuurders gaan de geschiedenis in als de generatie die het landgoed van de familie na eeuwen verkwanselt. Het wordt nu een pretpark.
stem: maaike bos
titel: Psychiater Jim van Os bewijst weer: âZomergastenâ is niet alleen van de VPRO of NPO
perspectief: twee keer per week schrijft maaike bos columns over televisie
bron: trouw (31 augustus 2026)
mopw: meerstemmige encyclopedie