… sindsdien heb ik me volledig kunnen wijden aan waar ik mij al langer in verdiepte: het leren kennen van alles wat hier groeit en hoe ik met de planten en bomen kan genezen. Dat is wellicht het enige, maar in ieder geval het voornaamste, waar ik nog plezier aan ontleen. Neem nu deze berk, de stoffen in haar bast en bladeren bevorderen het metabolisme. Haar sap werkt niet alleen vochtafdrijvend maar is ook in staat om de kristallen die zich in de gewrichten ophopen te doen smelten, waardoor jicht en artritis kunnen worden voorkomen. Haar bast zit vol met rijke oliën die uiterst bruikbaar zijn en die je kunt zien door de berkenbast te doen branden, waardoor er een zwarte walm vanaf komt en een diepe, zoete geur. De bast brandt zo goed, dat wie berkenbast gebruikt geen aanmaakblokjes nodig heeft om een vuur te kunnen maken. De olie in berkenbast kan ook als lijm gebruikt worden en om dingen waterdicht te maken, waardoor ze lange tijd voor ons van onschatbare waarde is geweest. Het is deze olie die van berkenbast een duurzaam materiaal maakt dat zeer traag vergaat, waardoor we nog altijd de oudste boeddhistische teksten die in de eerste eeuw voor Christus op berkenbast werden gekrast, kunnen lezen. En ook de bewoners van de Goelag vertrouwden in de twintigste eeuw hun zielenroerselen aan berkenbast toe, daar er in de Goelag weliswaar schaarste aan papier was, maar aan berken in het algemeen geen gebrek. Op de meest wonderlijke manieren, door bijvoorbeeld draad uit sokken te winnen en daarmee visgraten in de vorm van letters op de berkenbast te naaien met naalden die van vissenbot waren gefabriceerd, schreven de gevangenen brieven die ze vervolgens op hoop van zegen over een muur of uit een trein wierpen, zonder enige zekerheid of de brief ook werkelijk op een bestemming aan zou komen. Ze vertrouwden erop, of hoopten slechts vurig, dat iemand de brief zou vinden en vervolgens met de post zou versturen, en dat is ook wat inderdaad zo nu en dan is gebeurd. Al valt niet te weten hoeveel van die brieven, die met zeer veel moeite en gevaar voor eigen leven tot stand waren gekomen, ongezien in de sneeuw zijn beland en enkel door de wind werden beroerd.
Wat moeten we in hemelsnaam denken van een schilder als Sokolov die in de Goelag met tandpasta, houtskool en verkruimelde bakstenen op berkenbast kleine landschappen schilderde, waar hij soms wel jaren over deed. Spreekt er uit zijn schilderijen soms niet dat onze wil om te leven onverwoestbaar is? Of anders toch dat wij onverbeterlijk koppig zijn, gedoemd om het van onze gewoontes te verliezen, en dat daarin de schoonheid rust van ons bestaan? Maar goed, ik dwaal een beetje af geloof ik, eigenlijk wilde ik alleen maar zeggen dat de berk een prachtige boom is.
Literatuur, lijm, schilderkunst en vuur; prachtige geschenken van de berk, dacht ik, en er ontstond een verlangen om alles over deze boom te weten te komen. Tijdens mijn zoektocht kwam ik hier en daar wel wat informatie tegen over de berk in onze contreien. In de Germaanse mythologie staat de berk voor het nieuwe begin en was het gebruikelijk om nieuwe leiders door een laan met berken te laten lopen alvorens zij hun nieuwe functie mochten bekleden. Vroeger sloeg men na de winter de koeien met berkentakken om zo hun vruchtbaarheid te bevorderen, en ook tegenwoordig wordt er in de lente nog berkensap gewonnen door een lage tak af te snijden en de druppels op te vangen die smaken naar het voorjaar. Het is ook in dat seizoen dat je bij de volle maan je oor op de stam van een berk kunt leggen en het sap door de stam kunt horen stromen.
Maar meer dan een incidentele vermelding van de berk in onze heemkunde trof ik niet aan. Die culturele leegte omtrent een inheemse boom leek me ergens typerend voor Nederland. Een leegte die contrasteert met Scandinavië, Rusland, of volkeren in Noord-Amerika die niet alleen hun baby’s in rugtassen van berkenbast vervoeren, maar ook hun doden in kisten van berkenbast begraven en de berk zelfs gebruiken om tijdens het nachtelijke vissen het licht van de maan te reflecteren om zo te kunnen zien of slapende vissen zich wellicht onder een overhangende rots verschuilen. Die eeuwenlange operatie van droogleggen, ontvenen en kanaliseren die ons land in hoge mate heeft bepaald, het op elke mogelijke manier temmen van de aarde waar wij onze Nederlandse levens op leiden, heeft dat misschien die leegte kunnen veroorzaken? Een dergelijk vermoeden kwam bij me op toen ik langs iele berkenboompjes, met wiskundige precisie op gelijke afstand langs de weg geplaatst, door de polders in de buurt van Feerwerd liep. Om me heen was werkelijk bijna niets anders dan Engels raaigras te zien, hier en daar onderbroken door een boerderij met erf of wat bomen langs de weg. Dit gras, zo leek het me, had door de eeuwen zijn stempel op Nederland gedrukt, hier en daar nog wat plek voor bossen, water, akkers, wegen, een paar steden en een dorpje overlatend. Waar Engels raaigras groeide daar leefde niets anders dan het vee wat ervan at en de verspreiding ervan had het zwijgen van de Nederlandse natuur bezegeld.
stem: alexander nieuwenhuis
titel:
perspectief: in de roman Heem vermengt Alexander Nieuwenhuis een persoonlijk verhaal over genezing en je thuis voelen met onderzoekende beschouwingen over de verste hoeken van onze kennis en geschiedenis
bron: heem (arbeiderspers, 2026)
mopw: meerstemmige encyclopedie