Het fingerspitzengef\u00fchl van Andreas Gr\u00fctter: \u2018Wie strijkstokken maakt, moet het hout kunnen lezen\u2019Het gaat vaak over de violen waarop violisten spelen, maar zelden over de stokken. Laat staan over hun makers. Toch zijn de stokken net zo belangrijk, volgens Andreas Gr\u00fctter, strijkstokkenmaker.<\/p>\n\n\n\n
Andreas Gr\u00fctter heeft het mooiste vak van de wereld, vindt hij, maar er is \u00e9\u00e9n ding waar hij toch wel erg van baalt. Gr\u00fctter, Zwitser in Amsterdam, is strijkstokkenbouwer. Maar hoe vaak het ook over violen gaat, over de strijkstok gaat het zelden.<\/p>\n\n\n\n
\u2018De viool is voor een violist als een partner. Maar de stok moet deel zijn van jezelf, voelen als een verlengstuk van je arm\u2019, vertelt hij. \u2018De linkerhand van een strijker is de machine die de juiste toonhoogte vindt. In de rechterhand zit de artiest. Daar maak je het ritme mee, bepaal je de lengte, de hele interpretatie zit in je rechterhand. 90 procent gebeurt daar.\u2019<\/p>\n\n\n\n
Hij heeft een punt. In programmaboekjes zie je vaak staan op wat voor viool de violist speelt en uit welk jaar die dan komt. Ook wie bijna niks van violen weet, heeft wel eens van de meesterbouwer Stradivarius gehoord. Maar de naam van de revolutionaire stokkenmaker Fran\u00e7ois Xavier Tourte (1747-1835) zegt het grote publiek niets. Om de stok uit de schaduw te halen, heeft Gr\u00fctter \u2013 bodywarmer over trui \u2013 in eigen beheer een boekje uitgebracht: Beroep: strijkstokkenmaker.<\/em><\/p>\n\n\n\n De meeste strijkers spelen op \u00e9\u00e9n instrument. Dat moet je zo goed mogelijk leren kennen; afwisselen met een viool met een hals die een fractie langer of breder is, kan al voor de nodige intonatieworstelingen zorgen. Ook de stok moet een goede match zijn \u2013 en sommige violisten blijven eeuwig op zoek naar de perfecte.<\/p>\n\n\n\n Strijkstokken in alle soorten, maten en bogen. \u2018Ik maak alles zelf, dus ook de metalen onderdelen. Behalve de schroef.\u2019<\/p>\n\n\n\n Wisselen van stok kan moeilijkheden met zich meebrengen. Toch kiezen veel strijkers er tegenwoordig voor om meerdere stokken te gebruiken, omdat de muziek van Mozart nu eenmaal iets anders vraagt dan die van Sjostakovitsj. En de stok heeft nogal een ontwikkeling doorgemaakt.<\/p>\n\n\n\n Wie Gr\u00fctters atelier betreedt, in een historisch pand aan de rand van het centrum van Amsterdam, ziet ze in alle soorten en maten en bogen. Stokken speciaal voor de barokperiode, klassieke stokken (zijn specialiteit) en moderne stokken. \u2018Modern\u2019 is een relatief begrip: de grootste vernieuwingen vonden plaats in Parijs in de eerste helft van de 19de eeuw.<\/p>\n\n\n\n Waarom Parijs? Gr\u00fctter: \u2018De beroemdste violen zijn allemaal Italiaans. Daar was rond 1600 veel geld en er ontstond ook nieuwe instrumentale muziek. Rond 1800 was Parijs het middelpunt van Europa. De vernieuwingen in de stokkenbouw hebben te maken met de vraag van toen. De burgerij ging muziek maken. De muziek veranderde en er waren andere stokken nodig die meer konden. Die ontwikkelingen bleven in het Duitstalige gebied nog lang onopgemerkt, dus vroegromantische muziek uit Oostenrijk kun je eigenlijk niet op een Franse stok spelen.\u2019<\/p>\n\n\n\n Tourte geldt als de grootste vernieuwer. Wat deed hij anders? \u2018Toen hij jong was, ging hij bij een horlogemaker in de leer. Die vaardigheid met metaal introduceerde hij in de stokkenbouw. Het was niet gebruikelijk dat je als houtwerker iets met metaal deed: dat was door de gilden verboden geweest. Tourte introduceerde een ring op de slof, waar je hem vasthoudt, en maakte twee ringen op het knopje. Hij heeft veel verschillende dingen gedaan. Elke keer als ik iets bijzonders wil doen, weet ik: Tourte heeft het al gedaan.\u2019<\/p>\n\n\n\n De generatie na Tourte maakte stuggere, krachtigere stokken. Een grote naam is die van Dominique Peccatte (1810-1874). Een beroemde violist met een Peccattestok is Janine Jansen. Vorig jaar bracht zij een album uit dat Gr\u00fctters punt onderstreept. Jansen kreeg de kans om op twaalf violen te spelen van Antonio Stradivari. Ieder stuk op de cd (12 Stradivari<\/em>) werd op een ander instrument gespeeld. Voor de luisteraar een leuk vergelijkend warenonderzoek: welke viool klinkt het mooiste? Maar Jansen gebruikte w\u00e9l twee stokken: de Peccatte en een van de bouwer Jean Marie Persoit, die \u2018meer shine en lichtheid\u2019 heeft, zoals Jansen mij vorig jaar vertelde. Ze vergeleek de Peccatte met bergschoenen, de Persoit met pantoffels.<\/p>\n\n\n\n Hoewel Gr\u00fctters vrouw contrabassist is in het Nederlands Kamerorkest, bouwt hij liever geen stokken voor bassisten. \u2018Ze zijn groter. Met een vioolstok ben ik twee weken bezig. E\u00e9n voor een contrabas is dubbel zoveel werk, maar je krijgt er half zoveel voor betaald.\u2019 Waarom? \u2018Omdat bassisten minder geld hebben, of ze willen het gewoon niet uitgeven.\u2019<\/p>\n\n\n\n Zeker in de jaren na de Tweede Wereldoorlog werden de stokken weer zwaarder: de darmsnaren waren verleden tijd, er werd op stalen snaren gespeeld. Solisten moesten zich hoorbaar maken in steeds grotere zalen. Hoewel de moderne stok nog steeds in het verlengde ligt van het Parijse model, komen de meeste oudere stokken toch uit Duitsland. Het piepkleine plaatsje Markneukirchen, bij de Tsjechische grens, produceerde er tot 100 duizend per jaar.<\/p>\n\n\n\n \u2018Door de automatisering\u2019, zegt Gr\u00fctter. \u2018Het hele stadje was betrokken bij het maken van onderdelen. Nu komen de meeste uit China. Daarom heeft het geen zin om iets goedkoops te proberen te maken. Ik hou van de interactie met musici, dat maakt dit werk leuk: ik zou niet willen dat er een handelaar tussen zit. Ik maak alles zelf, dus ook de metalen onderdelen. Behalve de schroef.\u2019<\/p>\n\n\n\n De viool- en stokkenbouw zijn twee gescheiden werelden: andere houtsoorten, andere manier van werken. Volgens Gr\u00fctter kijken de vioolbouwers nogal eens op de stokkenmakers neer. \u2018Ik denk dat vioolbouwers een veel romantischer idee oproepen. Iedereen ziet direct de schoonheid van een viool, die spreekt tot de verbeelding. De schoonheid van een stok zie je niet meteen. Ja, ik wel.\u2019<\/p>\n\n\n\n Je zou denken dat het niet veel uitmaakt, de houtsoort: neem gewoon een stevig latje en bespan die met wat paardenhaar, en klaar is Kees. Maar een goede stok moet een beetje kunnen buigen. Het gaat om elasticiteit. Het is millimeterwerk, maar meer nog een spel met evenwicht. \u2018Een strijkstok is een hefboom\u2019, zegt Gr\u00fctter. \u2018Het evenwichtspunt ligt meestal rond 19 centimeter van de slof. Een gram extra bij het andere uiteinde, de punt, voel je vier keer zo sterk als bij de slof.\u2019 Wie stokken maakt, heeft niet genoeg aan een weegschaal en een mes: hij of zij moet het hout kunnen lezen.<\/p>\n\n\n\n De kunst is om met een stok snel de snaar te kunnen \u2018grijpen\u2019. Maar je moet er ook mee op de snaar kunnen \u2018springen\u2019. Omdat het hout een bepaalde elasticiteit nodig heeft, kozen Parijse bouwers sinds ongeveer 1800 vooral voor het tropische pernambuco, hout uit Brazili\u00eb dat aanvankelijk door de Portugezen werd verhandeld omwille van de rode kleurstof. Oud hout is het beste, zegt hij: het liefst 40 \u00e0 50 jaar oud.<\/p>\n\n\n\n \u2018Het heeft twee \u00e0 drie jaar nodig om te drogen. Dan verandert de celstructuur. Ouder hout geeft gewoon een mooiere klank. Er zijn wel kunstmatige verouderingstechnieken, met gammastraling en door het te roken, maar dat levert nog niet veel winst op. Hout wordt steeds duurder, maar gelukkig hoef ik niets meer te kopen, want ik heb jaren geleden genoeg ingeslagen.\u2019<\/p>\n\n\n\n Andreas Gr\u00fctter: \u2018De viool is voor een violist als een partner. Maar de stok moet deel zijn van jezelf, voelen als een verlengstuk van je arm.\u2019<\/p>\n\n\n\n We lopen naar beneden, waar het zagen, het snijden, het vijlen plaatsvindt. Het is er zo schoon en opgeruimd dat je je afvraagt of hier wel echt wordt gewerkt. \u2018Dat is omdat de tropische houtsoorten heel fijn stof afgeven, en ebben en pernambuco zijn giftig.\u2019 De enige rommel ligt in de prullenmand. Een wonderschoon gezicht: krullende houtsnippers van geschaafd pernambuco (bruinrood) gemengd met slangenhout (donkerder bruin).<\/p>\n\n\n\n Gr\u00fctter: \u2018Vind jij dat mooi? Ik doe mijn best op mijn strijkstokken en jij bewondert mijn afval? Hout zelf kan heel mooi zijn. Die gloed die vanonder lijkt te komen. Het mooiste vind ik het als het oud, gevlamd en een beetje wild is. Als de vezels alleen recht liggen, krijg je niet zo\u2019n mooie lichtval. Ik heb het hout liever niet al te perfect. Ik hou van knoestjes, dan heeft het meer karakter, en dat merk je ook in de klank.\u2019<\/p>\n\n\n\n Het slangenhout kom je tegen op de stokken van strijkers uit de klassieke periode. Althans: van de strijkers uit die tijd die heel veel geld hadden. De adel, niet zozeer de mensen die zelf van de muziek moesten leven. Het kwam uit Suriname en werd aanvankelijk gebruikt om de schepen mee te verzwaren. Gr\u00fctter kan er eindeloos over praten.<\/p>\n\n\n\n Gr\u00fctter: \u2018Vind jij dat mooi? Ik doe mijn best op mijn strijkstokken en jij bewondert mijn afval?\u2019 <\/p>\n\n\n\n Hij laat een plank zien, met lintzaag gemaakt, waar straks een stok uit moet komen. \u2018Ik doe meer met de hand dan nodig. Ik neem contact op met het hout. Ik volg de nerven en kan me daaraan aanpassen. Een machine doet dat niet.\u2019 Schoonheid produceren, zegt hij, daar leeft hij voor. Maar het begint bij het herkennen.<\/p>\n\n\n\n Heikel punt: het ivoor. In de punt van de stok werd vaak een ivoren tipje gebruikt. Orkesten hebben liever dat hun musici op stokken spelen zonder ivoor: het levert op tournees vaak problemen op door invoerregels. \u2018Ivoor is het mooiste, beter dan gewoon bot\u2019, zegt Gr\u00fctter. \u2018Maar ik vind het ook zielig als olifanten gedood worden.\u2019<\/p>\n\n\n\n We lopen weer naar boven. Daar liggen stokken klaar om te beharen, want die routineklus is er ook nog. Het stevige haar van paarden uit Mongoli\u00eb en Siberi\u00eb wordt ervoor gebruikt \u2013 een goed synthetisch alternatief is er nog niet. Profs laten hun stok \u00e9\u00e9n tot vier keer per jaar beharen. Al zijn er ook daar uitzonderingen: de legendarische violist Jascha Heifetz wilde om de twee weken verse haren. \u2018Om er zeker van te zijn dat ze de oude niet lieten zitten, knipte hij ze door\u2019, zegt Gr\u00fctter.<\/p>\n\n\n\n Waar is hij trots op? Dat Ivry Gitlis, de in 2020 overleden vioollegende, in zijn latere jaren een Gr\u00fctterstok boven zijn stokken van beroemde bouwers verkoos. \u2018Ik wil niet beweren dat mijn stok beter was. Wel lichter. Het was wat hij nodig had op dat moment. Als iemand hier in de winkel komt, kijk ik altijd eerst naar de viool, vraag ik diegene te spelen. En dan krijg ik een idee.\u2019<\/p>\n\n\n\n Maar wat kenmerkt een stok van Gr\u00fctter? \u2018Een collega zei een keer: ik herken jouw stokken. Waaraan, vroeg ik. Hij zei: als ze eruitzien alsof ze oud zijn, maar toch niet oud zijn, dan zijn ze van jou.\u2019<\/p>\n\n\n\n <\/p>\n\n\n\n <\/p>\n\n\n\n stem: merlijn kerkhof<\/p>\n\n\n\n titel: het fingerspitzengef\u00fchl van Andreas Gr\u00fctter<\/p>\n\n\n\n perspectief: interview<\/p>\n\n\n\n bron: volkskrant (13 januari 2022, 17:45 uur)<\/p>\n\n\n\n mopw: meerstemmige encyclopedie<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":" Het fingerspitzengef\u00fchl van Andreas Gr\u00fctter: \u2018Wie strijkstokken maakt, moet het hout kunnen lezen\u2019Het gaat vaak over de violen waarop violisten spelen, maar zelden over de stokken. Laat staan over hun makers. Toch zijn de stokken net zo belangrijk, volgens Andreas Gr\u00fctter, strijkstokkenmaker. Andreas Gr\u00fctter heeft het mooiste vak van de wereld, vindt hij, maar erRead more »<\/a><\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[695,2007,4694,974],"tags":[],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.imhd.nl\/log\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/69824"}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.imhd.nl\/log\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.imhd.nl\/log\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.imhd.nl\/log\/wp-json\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.imhd.nl\/log\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=69824"}],"version-history":[{"count":4,"href":"https:\/\/www.imhd.nl\/log\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/69824\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":69846,"href":"https:\/\/www.imhd.nl\/log\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/69824\/revisions\/69846"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.imhd.nl\/log\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=69824"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.imhd.nl\/log\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=69824"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.imhd.nl\/log\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=69824"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}Bassisten? Liever niet<\/h6>\n\n\n\n